कञ्चनपुर,नेपाली कम्युनिस्ट पार्टी(नेकपा)ले सार्वजनिक गरेको प्रतिबद्धतापत्रले देशको आर्थिक विकासलाई नयाँ उचाइ दिने प्रतिबद्धता गरेको छ। यो घोषणापत्रले ‘सुशासन र रोजगारीः समाजवादको तयारी’ तथा ‘राष्ट्रियता र लोकतन्त्रको रक्षा हाम्रो जिम्मेवारी’ जस्ता नारासँगै स्वतन्त्र र समृद्ध नेपालको खाका कोरेको छ।
घोषणापत्रमा आर्थिक विकासको नयाँ चरणको घोषणा गर्दै आगामी पाँच वर्षमा १० प्रतिशतको आर्थिक वृद्धिदर हासिल गर्ने महत्वाकांक्षी लक्ष्य राखिएको छ। हाल ४ प्रतिशत वृद्धिदर समेत कायम रहन नसकेको, सोह्रौँ पञ्चवर्षीय योजनाले औसत ७.३ प्रतिशत लक्ष्य राखेकोमा नेकपाले राखेको १० प्रतिशत लक्ष्य वास्तविकतासम्मत भएन भन्ने प्रश्न नउठ्ने होइन।
विद्यमान शासकीय संरचना, प्रणाली र परम्परागत शैलीकै आधारमा हेर्दा यो असम्भव नै हो। तर जनआन्दोलनपछिको परिस्थितिमा हामी संरचना, प्रणाली र कार्यशैलीको दृष्टिले यथास्थितिमा टिक्नै नसक्ने अवस्थामा छौँ। नयाँ निर्वाचन प्रणाली, नयाँ शासकीय स्वरूप, परिमार्जित सङ्घीयता, डिजिटल प्रशासन प्रणाली र उत्पादन तथा उत्पादकत्वमा नाटकीय वृद्धिमार्फत रोजगारी बढाउने र गरिबी हटाउनै पर्ने अहिलेको अनिवार्य आवश्यकता हो।
यस दृष्टिकोणका आधारमा, यदि यो घोषणापत्रका प्रतिबद्धताहरू पूर्ण रूपमा कार्यान्वयन हुन सक्यो भने नेपालले आगामी ५ वर्षमा १०% भन्दा बढी आर्थिक वृद्धि हासिल गर्न नसक्ने भने होइन।यो लेखमा यो लक्ष्य कसरी सम्भव छ, विभिन्न क्षेत्रहरूमा यसको प्रभाव कस्तो हुन सक्छ र यसका लागि के–के गर्नुपर्छ भन्ने बारे विस्तृत छलफल गरिएको छ।घोषणापत्रका मुख्य प्रतिबद्धताहरूः समृद्धिको आधारशिलानेपाली कम्युनिस्ट पार्टीको प्रतिवद्धतापत्रले राजनीतिक स्थिरता, भ्रष्टाचार नियन्त्रण, आर्थिक सुधार र सामाजिक न्यायलाई प्राथमिकता दिएको छ।
यदि यी क्षेत्रहरूमा प्रभावकारी कदम चालिए भने, देशको अर्थतन्त्रले द्रुत गतिमा उन्नति गर्न सक्छ। उदाहरणका लागिःआर्थिक वृद्धि र रोजगारी सिर्जनाः घोषणापत्रले ५ वर्षमा १०% भन्दा बढी आर्थिक वृद्धि गर्ने लक्ष्य राखेको छ, जससँगै वार्षिक ५ लाख रोजगारी सिर्जना गर्ने योजना छ। यदि यो लक्ष्य हासिल गर्न उत्पादनशील क्षेत्रहरूमा विदेशी लगानी आकर्षित गरेर पूर्वाधार विकासमा जोड दिइयो भने, नेपालको जीडीपी दोहोरो अङ्कमा बढ्न सक्छ।
यसले वैदेशिक रोजगारीबाट फर्केका १ लाख युवालाई उद्यमी बनाउने अवसर पनि दिन्छ, जसबाट स्थानीय स्तरमा नवीन व्यवसायहरू फस्टाउने सम्भावना छ।गरिबी न्यूनीकरणः हाल २०.१५% रहेको बहुआयामिक गरिबीलाई ५% मा झार्ने प्रतिबद्धता छ। यदि सामाजिक न्यायमा आधारित नीतिहरू लागू भए भने, ग्रामीण क्षेत्रहरूमा कृषि, पर्यटन र उद्योगको विकासबाट गरिबी घट्न सक्छ। यसले समावेशी विकासलाई बढावा दिँदै सबै वर्ग र क्षेत्रका नागरिकहरूलाई लाभान्वित बनाउनेछ।
आर्थिक सुधारः घोषणापत्रले राष्ट्रियताको रक्षा गर्दै आर्थिक सुधारको नयाँ चरण सुरु गर्ने उल्लेख गरेको छ। यदि भ्रष्टाचार नियन्त्रण र सुशासनलाई प्राथमिकता दिइयो भने, नेपालको अर्थतन्त्रलाई उत्पादनमुखी बनाउन सकिन्छ। यसबाट कृषि आत्मनिर्भरता, विज्ञान तथा प्रविधिमा लगानी र युवा आकर्षण जस्ता क्षेत्रहरूमा ठूलो प्रगति हुन सक्छ।
यी प्रतिबद्धताहरू यदि सही ढङ्गले कार्यान्वयन भए भने, नेपालले हालको ४% आसपासको औसत वृद्धिदरलाई छलाङ मार्दै अन्य दक्षिण एसियाली देशहरूलाई उछिन्न सक्छ।यदि यो भयो भने…ः सकारात्मक परिदृश्यहरू र क्षेत्रगत उदाहरणहरूकल्पना गरौँ, यदि नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीले चुनाव जितेर सरकार बनायो र घोषणापत्रका योजनाहरू लागू ग¥यो भने के हुन सक्छ?राजनीतिक स्थिरताले लगानी वातावरण सुधार्नेछ, जसबाट विदेशी लगानी बढेर जलविद्युत्, पर्यटन र सूचना प्रविधि जस्ता क्षेत्रहरूमा नयाँ परियोजनाहरू सुरु हुनेछन्।
यसले वार्षिक ५ लाख रोजगारी सिर्जना गर्दै युवा पलायन रोक्नेछ र अर्थतन्त्रलाई गतिशील बनाउनेछ।नेपालमा ५ वर्षमा १०% भन्दा बढी आर्थिक वृद्धि हासिल गर्ने लक्ष्य नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीको चुनावी घोषणापत्रको केन्द्रीय प्रतिबद्धता हो। यो लक्ष्य पूरा गर्न वैदेशिक रोजगारीबाट फर्केका १ लाख युवालाई उद्यमी बनाउने जस्तै अन्य क्षेत्रहरू—कृषि, पर्यटन, सूचना प्रविधि (आईटी), र विद्युत् (जलविद्युत्)—मा पनि ठूलो संख्यामा युवा तथा लगानीकर्तालाई उद्यमशील र उत्पादनमुखी बनाउने योजना छ।
यदि यी क्षेत्रहरूमा घोषणापत्रका प्रतिबद्धताहरू प्रभावकारी रूपमा कार्यान्वयन भए भने, अर्थतन्त्रले छिट्टै गति लिन सक्छ। यहाँ यी क्षेत्रहरूलाई उदाहरणसहित व्याख्या गरिएको छः१ लाख रिटर्नी युवालाई उद्यमी बनाउने उदाहरणस्वरूप, यदि १ लाख युवालाई उद्यमी बनाउने कार्यक्रम सफल भयो भने, स्थानीय स्तरमा स्टार्टअपहरू फस्टाउनेछन्, जसले नवीन उत्पादनहरूबाट निर्यात बढाउन मद्दत गर्नेछ। यसले वैदेशिक रोजगारीबाट फर्केका युवाहरूलाई घरेलु व्यवसायमा लगाउने र उनीहरूको सीपलाई उपयोग गर्दै अर्थतन्त्रमा योगदान दिन्छ।
यदि यो भयो भने, युवा पलायन रोक्दै स्थानीय स्तरमा रोजगारी र आय वृद्धि हुन्छ, जसले समग्र जीडीपीमा ठूलो योगदान दिन्छ।कृषि क्षेत्रः आत्मनिर्भरता र निर्यात बढाउने उद्यमशीलता घोषणापत्रले कृषिलाई उत्पादनमुखी र आधुनिक बनाउने जोड दिएको छ। यदि यो भयो भने वैदेशिक रोजगारीबाट फर्केका युवाहरूलाई जस्तै, कृषिमा पनि हजारौँलाई व्यावसायिक कृषक बनाउने कार्यक्रम चल्न सक्छ। उदाहरणका लागि, तरकारी, फलफूल, मसला, चिया, कफी जस्ता उच्च मूल्यका बालीमा आधुनिक खेती (जस्तै ग्रीनहाउस, ड्रिप सिँचाइ, जैविक खेती) मा लगानी गर्ने।
यदि सरकारले बीउ, मल, प्राविधिक ज्ञान, बजार सुनिश्चितता र सस्तो ऋण उपलब्ध गरायो भने, एउटा युवाले १०–२० रोपनी जग्गामा व्यावसायिक फार्म चलाएर वार्षिक लाखौँ कमाउन सक्छ। यसले ग्रामीण क्षेत्रमा रोजगारी सिर्जना गर्छ, आयात घटाउँछ र निर्यात बढाउँछ। कल्पना गरौँ—१ लाखभन्दा बढी युवा व्यावसायिक कृषक बने भने, नेपाल कृषिमा आत्मनिर्भर मात्र होइन, विदेशमा पनि नेपाली उत्पादन निर्यात गर्ने देश बन्न सक्छ।
यसले जीडीपीमा ठूलो योगदान दिन्छ र गरिबी घटाउँछ।पर्यटन क्षेत्रः होमस्टे, इको–टुरिज्म र एडभेन्चरमा उद्यम पर्यटन नेपालको ठूलो सम्भावना बोकेको क्षेत्र हो। घोषणापत्रले यसलाई प्राथमिकता दिएको छ। यदि यो लक्ष्य पूरा भयो भने फर्केका युवाहरूलाई जस्तै, पर्यटनमा पनि हजारौँलाई उद्यमी बनाउने—जस्तै होमस्टे सञ्चालन, ट्रेकिङ गाइड कम्पनी, इको–रिसोर्ट, एडभेन्चर टुर (राफ्टिङ, प्याराग्लाइडिङ, माउन्टेन बाइकिङ) आदि। उदाहरणः एउटा युवाले गाउँमा होमस्टे खोलेर विदेशी पर्यटकबाट वार्षिक १०–२० लाख कमाउन सक्छ। यदि सरकारले पूर्वाधार (सडक, इन्टरनेट, प्रशिक्षण) र मार्केटिङ (अन्तर्राष्ट्रिय प्रचार) मा सहयोग ग¥यो भने, यो क्षेत्रले लाखौँ रोजगारी सिर्जना गर्छ।
यसले स्थानीय संस्कृति, खाना र परम्परालाई पनि जोगाउँछ। यदि पर्यटन दोब्बर बढ्यो भने, १०% वृद्धिमा ठूलो योगदान पुग्छ र ग्रामीण अर्थतन्त्र मजबुत हुन्छ।सूचना प्रविधि (आईटी) क्षेत्रः डिजिटल उद्यम र फ्रिल्यान्सिङ आईटी नेपालको लागि नयाँ आशा हो। घोषणापत्रले डिजिटल रूपान्तरण र प्रविधिमा लगानीलाई जोड दिएको छ।
यदि यो भयो भने रिटर्नी युवालाई जस्तै, आईटीमा पनि हजारौँलाई स्टार्टअप र फ्रिल्यान्सर बनाउने—जस्तै सफ्टवेयर डेभलपमेन्ट, एप निर्माण, डिजिटल मार्केटिङ, आउटसोर्सिङ कम्पनी आदि। उदाहरणः एउटा युवाले घरमै बसेर फ्रिल्यान्स प्लेटफर्म (ग्उधयचप, ँष्खभचच) मा काम गरेर मासिक १–२ लाख कमाउन सक्छ। यदि सरकारले को–वर्किङ स्पेस, इन्टरनेट, तालिम र लगानी कोष उपलब्ध गरायो भने, नेपाल आईटी हब बन्न सक्छ।
यस क्षेत्रले उच्च आय दिन्छ, विदेशी मुद्रा आकर्षित गर्छ र युवा पलायन रोक्छ। यदि ५० हजारभन्दा बढी आईटी उद्यमी बने भने, अर्थतन्त्रमा ठूलो छलाङ मारिन्छ।विद्युत् (जलविद्युत्) क्षेत्रः ऊर्जा निर्यात र उद्योग विकास जलविद्युत् नेपालको सबैभन्दा ठूलो सम्भावना हो। घोषणापत्रले ऊर्जा क्षेत्रलाई उत्पादनमुखी बनाउने उल्लेख गरेको छ।
यदि यो लक्ष्य हासिल भयो भने फर्केका युवालाई जस्तै, जलविद्युत्मा पनि हजारौँलाई साना तथा मझौला आयोजना सञ्चालन गर्ने उद्यमी बनाउने—जस्तै १–१० मेगावाटका माइक्रो÷साना हाइड्रो, सोलार फार्म, वायु ऊर्जा आदि। उदाहरणः एउटा समूहले स्थानीय स्तरमा सानो जलविद्युत् आयोजना बनाएर स्थानीय उद्योग र घरलाई बिजुली दिएर कमाउन सक्छ।
यदि सरकारले लाइसेन्स, ऋण र बजार (भारत÷बङ्गलादेश निर्यात) सुनिश्चित ग¥यो भने, यो क्षेत्रले ठूलो रोजगारी र राजस्व दिन्छ। यसले सस्तो ऊर्जा उपलब्ध गराएर अन्य उद्योग (उत्पादन, आईटी, पर्यटन) लाई पनि बढावा दिन्छ। यदि जलविद्युत् निर्यात बढ्यो भने, विदेशी मुद्रा बढ्छ र १०% वृद्धि सहज हुन्छ।यी सबै क्षेत्रमा यदि नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीको घोषणापत्र अनुसार सुशासन, लगानी वातावरण सुधार, भ्रष्टाचार नियन्त्रण र युवा उद्यमशीलता कार्यक्रम चलाए भने, १ लाख रिटर्नी जस्तै लाखौँलाई उद्यमी बनाउन सकिन्छ। यसले रोजगारी सिर्जना मात्र होइन, उत्पादन बढाउँछ, निर्यात बढाउँछ र अर्थतन्त्रलाई द्रुत गतिमा अगाडि बढाउँछ।
यसैगरी, गरिबी घटाउने लक्ष्य हासिल भए भने, सामाजिक सुरक्षाका कार्यक्रमहरूबाट लाखौँ परिवारहरूको जीवनस्तर उकासिनेछ, जसले उपभोग बढाएर आर्थिक चक्रलाई मजबुत बनाउनेछ। समग्रमा, यो सबै यदि भयो भने नेपालले २०३० सम्ममा मध्यम आय भएको देश बन्ने सम्भावना प्रबल छ।यसका लागि के गर्नुपर्छ?ः आवश्यक कदमहरूयो सकारात्मक परिदृश्यलाई वास्तविकतामा बदल्नका लागि केही मुख्य कदमहरू चाल्नुपर्छःसुशासन र भ्रष्टाचार नियन्त्रणः यदि सरकारले पारदर्शी नीतिहरू लागू गरेर भ्रष्टाचारलाई शून्य सहनशीलता अपनायो भने, लगानीकर्ताहरूको विश्वास बढ्नेछ।
यसका लागि डिजिटल गभर्नेन्स र कानुनी सुधार आवश्यक छ।लगानी आकर्षण र पूर्वाधार विकासः विदेशी लगानीलाई उत्पादनशील क्षेत्रहरूमा निर्देशित गरेर सडक, ऊर्जा र डिजिटल पूर्वाधारमा ठूलो लगानी गर्नुपर्छ। यदि यो भयो भने, आर्थिक वृद्धि स्वाभाविक रूपमा बढ्नेछ।रोजगारी र उद्यमशीलता कार्यक्रमः युवाहरूलाई तालिम र ऋण उपलब्ध गराएर उद्यमी बनाउने योजना कार्यान्वयन गर्नुपर्छ।
यसका लागि निजी क्षेत्रसँग सहकार्य गर्दै व्यावसायिक वातावरण सुधार्नुपर्छ।समावेशी विकासः गरिबी घटाउने लक्ष्यका लागि ग्रामीण क्षेत्रहरूमा कृषि र पर्यटनलाई प्रोत्साहन दिनुपर्छ, जसले सबै प्रदेशहरूलाई समान रूपमा लाभान्वित बनाउनेछ।यी कदमहरू यदि समयमै चालिए भने, १०% वृद्धि मात्र होइन, दिगो र समावेशी विकास पनि सम्भव छ। यो सम्भव छ—के चाहिन्छ भने राजनीतिक इच्छाशक्ति, प्रभावकारी कार्यान्वयन र सबैको सहभागिता! नेपाली कम्युनिस्ट पार्टीको चुनावी घोषणापत्र नेपालको लागि एक आशाको किरण हो।
यदि यो दस्तावेजका प्रतिबद्धताहरू इमानदारीपूर्वक कार्यान्वयन भए भने, नेपालले आर्थिक क्रान्ति गर्न सक्छ। यो लक्ष्य हासिल गर्न राजनीतिक इच्छाशक्ति, नागरिक सहभागिता र अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग आवश्यक छ। आगामी चुनावले यो अवसर दिन सक्छ—हामी सबैले यसलाई समर्थन गरेर समृद्ध नेपाल निर्माणमा योगदान दिन सक्छौँ। यदि यो भयो भने, हाम्रो देशले नयाँ युगमा प्रवेश गर्नेछ ।