प्रकाश राम लोहार कञ्चनपुर आज हाम्रो समाज राजनीतिक परिवर्तनको मात्र होइन, राजनीतिक संस्कार, सामाजिक चेतना, नेतृत्वको चरित्र र नागरिकको जिम्मेवारी परिवर्तनको संघारमा उभिएको छ। विगतका राजनीतिक आन्दोलन र परिवर्तनले उपलब्धि दिए पनि ती उपलब्धि जनताको दैनिक जीवनमा समान रूपमा अनुभूति हुन नसक्नु गम्भीर प्रश्न हो।
त्यसैले अहिलेको आवश्यकता पुराना राजनीतिक घटनाको पुनरावृत्ति गर्दै विश्लेषण गर्नु मात्र होइन, विगतबाट पाठ सिकेर नयाँ सामाजिक तथा राजनीतिक संस्कार निर्माण गर्नु हो।
केही मुख्य बुँदा र तिनको विश्लेषण
१. परिवर्तन भयो, तर राजनीतिक संस्कार परिवर्तन भएननेपालले विभिन्न कालखण्डमा ठूला राजनीतिक परिवर्तन देख्यो। व्यवस्था परिवर्तन भयो, सरकार परिवर्तन भए, नेतृत्व परिवर्तन भए; तर शासन गर्ने शैली, निर्णय प्रक्रियामा पारदर्शिता, जवाफदेहिता र जनताप्रतिको उत्तरदायित्वमा अपेक्षित परिवर्तन आउन नसक्नु हाम्रो प्रमुख कमजोरी बनेको छ। परिवर्तनलाई केवल सत्ता हस्तान्तरणका रूपमा बुझ्दा समाज फेरि पुरानै समस्याको चक्रमा फस्छ। त्यसैले अब प्रश्न कसले शासन गर्ने? भन्दा बढी कसरी शासन गर्ने? भन्ने हुनुपर्छ।
२. नेतृत्वको ठूलो कमजोरी—आलोचनालाई शत्रु ठान्नुलोकतन्त्रमा आलोचना विकासको शत्रु होइन, सुधारको आधार हो। तर हाम्रो सामाजिक र राजनीतिक संस्कारमा आफ्ना समर्थकलाई सत्य बोल्ने नागरिकभन्दा ठूलो र आलोचकलाई विरोधी वा दुश्मन ठान्ने प्रवृत्ति देखिन्छ।नेतृत्व वरिपरि केही स्वार्थी समर्थक, चाकडी गर्ने व्यक्ति वा व्यक्तिगत लाभ खोज्ने समूह जम्मा हुनु कुनै पनि संस्थाका लागि खतरनाक हुन्छ। यसले नेतासम्म वास्तविक समस्या पुग्न दिँदैन। परिणामतः नेतृत्वले समाजको यथार्थभन्दा आफ्नो वरिपरिको कृत्रिम प्रशंसा मात्र सुन्न थाल्छ।राम्रो नेतृत्व त्यो होइन जसले आफ्ना प्रशंसक धेरै बनाउँछ; राम्रो नेतृत्व त्यो हो जसले आफ्ना आलोचकको कुरा पनि सुन्न सक्छ।
३. अवसरवाद र व्यक्तिगत स्वार्थले समाज कमजोर बनाउँछसमाज कमजोर बनाउने व्यक्तिको सबैभन्दा प्रमुख आचरणमध्ये अवसरवाद, व्यक्तिगत स्वार्थ, गुटबन्दी, चाकडी र सार्वजनिक जिम्मेवारीलाई निजी फाइदाको माध्यम बनाउने प्रवृत्ति हुन्। यस्ता व्यक्तिहरूले समाजको वास्तविक समस्या समाधान गर्नुभन्दा आफू शक्तिशाली देखिन खोज्छन्। उनीहरूले समुदायलाई एकताबद्ध गर्नुको सट्टा विभाजनबाट आफ्नो प्रभाव विस्तार गर्न खोज्छन्।यही प्रवृत्ति राजनीतिक दलमा मात्र होइन, सामाजिक संस्था, स्थानीय समूह, शैक्षिक संस्था र समुदायका विभिन्न तहमा पनि देखिन सक्छ। त्यसैले दोष कुनै एउटा दल वा समूहमा मात्र खोजेर समाधान हुँदैन। हामीले नेतृत्व चयन गर्ने आफ्नो संस्कारसमेत बदल्नुपर्छ।
४. जात, भूगोल र मतको किनबेचमा आधारित राजनीति समाजका लागि घातकस्थानीय तहको निर्वाचनमा समुदायको जातीय, भौगोलिक वा व्यक्तिगत सम्बन्धलाई अत्यधिक राजनीतिक आधार बनाउने प्रवृत्तिले लोकतन्त्रको गुणस्तर कमजोर बनाउन सक्छ। मतदाता नागरिकको हैसियतमा होइन, कुन समूहको? भन्ने आधारमा हेर्न थालियो भने विकास, शिक्षा, स्वास्थ्य, रोजगारी र सुशासनका मुद्दा पछाडि पर्छन्। अझ मतलाई आर्थिक लाभ वा व्यक्तिगत प्रभावसँग जोड्ने संस्कारले लोकतन्त्रलाई कमजोर बनाउँछ।त्यसैले अब प्रश्न हुनुपर्छ -मेरो मान्छे को हो? होइन, काम गर्न सक्ने मान्छे को हो?
५. समाज विभाजन गरेर नेतृत्व टिकाउने प्रवृत्तिको विरोध आवश्यककेही नेतृत्वले समाजमा स्थायी रूपमा समर्थक र विरोधीको खाडल बनाउन खोज्छन्। यस्तो अवस्थामा नागरिकबीच विश्वास घट्छ। एक समूह अर्को समूहलाई शत्रु देख्न थाल्छ।समाज सञ्चालनको स्वस्थ आधार भनेको विचारमा फरक, उद्देश्यमा एकता हो। विचार फरक हुनु लोकतन्त्रको सौन्दर्य हो; तर व्यक्तिगत दुश्मनी, अपमान, गालीगलौज र सामाजिक बहिष्कार लोकतन्त्र होइन। त्यसैले अब यस्तो संस्कार आवश्यक छ जहाँ आलोचकलाई दबाउने होइन, तथ्यका आधारमा जवाफ दिने संस्कृति विकास होस्।
६. समाज कमजोर बनाउने अर्को कारण—नागरिकको मौनतानेतालाई मात्र दोष दिएर समाज परिवर्तन हुँदैन। नागरिक पनि जिम्मेवार छन् किनभने गलत काम देखेर मौन बस्ने, नातागोता वा व्यक्तिगत लाभका कारण गलत व्यक्तिलाई समर्थन गर्ने, चुनावका बेला मुद्दाभन्दा भावनामा मतदान गर्ने र सार्वजनिक सम्पत्तिलाई आफ्नै सम्पत्ति नठान्ने संस्कारले पनि समाज कमजोर बनाएको हुन्छ। त्यसैले लोकतन्त्रको वास्तविक शक्ति नेता मात्र होइन, सचेत नागरिक हुन्।
७. अब कस्तो नेतृत्व आवश्यक छ?अबको नेतृत्वमा कम्तीमा पाँच कुरा आवश्यक छन्इमानदार चरित्र, स्पष्ट योजना, आलोचना सुन्ने क्षमता, सार्वजनिक जवाफदेहिता र कामको प्रमाण। नेताको मूल्याङ्कन भाषण, भीड वा सामाजिक सञ्जालको लोकप्रियताबाट होइन, उसले आफ्नो जिम्मेवारीमा कति पारदर्शिता, कति परिणाम र कति निष्पक्षता देखायो भन्ने आधारमा हुनुपर्छ।
निष्कर्ष
आजको समाजलाई पुरानो पुस्तालाई गाली गरेर मात्र नयाँ बनाउन सकिँदैन। त्यस्तै नयाँ पुस्ता भएको कारण मात्र नयाँ सोच आउँछ भन्ने पनि निश्चित छैन।
पुरानो अनुभव र नयाँ ऊर्जा जोडिनुपर्छ। विगतका गल्ती स्वीकार्ने साहस, वर्तमानका कमजोरीमाथि तथ्यपूर्ण आलोचना गर्ने संस्कृति र भविष्यका लागि व्यावहारिक योजना—यी तीन कुरा मिल्न सके मात्र वास्तविक परिवर्तन सम्भव हुन्छ। समाजलाई कमजोर बनाउने व्यक्ति होइन, कमजोर आचरण हो। त्यसैले व्यक्तिप्रतिको अन्धसमर्थन वा अन्धविरोधभन्दा माथि उठेर आचरण, क्षमता, काम, नीति र परिणामका आधारमा नेतृत्वको मूल्याङ्कन गरौं। हामीलाई अब त्यस्तो समाज चाहिएको छ जहाँ आलोचक शत्रु नहोस्, समर्थक चाकडीकार नहोस्, नेता मालिक नहोस् र नागरिक केवल मतदाता मात्र नहोस्।नागरिक सचेत भए नेतृत्व सुध्रिन्छ। नेतृत्व सुध्रिए संस्था सुध्रिन्छ। संस्था सुध्रिए समाज सुध्रिन्छ। र समाज सुध्रिए मात्र देश परिवर्तन हुन्छ ।